शिशु राष्ट्रको पीडा – सौभाग्य शाह


नेपाली राष्ट्रियता र राष्ट्रवाद बारे हिजोआज, विशेषगरी भारतीय नाकाबन्दी पछि धेरै किसिमका कुराकानी हुन थालेका छन्। तर नेपाली राष्ट्रियता के हो भन्ने विषयमा गम्भीर र आवेगविहिन बौद्धिक छलफलको वातावरण बन्नै नदिने अभियान बलजफ्ती चलाइएको छ। यसको लागि नाकाबन्दीको विरोध लाई अन्ध वा उग्र राष्ट्रवाद भन्ने चलन शुरु गर्न नेपालको बलियो विचार-समूह प्रयासरत रहेको मेरो अवलोकन छ। यो क्रम बढ्दै गएर राष्ट्रहीतका कुनै पनि कुरालाई यस किसिमको नकारात्मक अर्थ दिने कोशिष पनि चलेको छ। यद्यपी आफ्ना दलगत मुद्दालाई जायज बनाउनको निम्ति राष्ट्रीय स्वार्थको नाम दिने प्रयास पनि नेपालमा (वा अन्यत्र) नयाँ भने होइन।

यस बेला स्वर्गीय सौभाग्य शाह को २४ वर्ष पुरानो यो विश्लेषण मलाई निकै सान्दर्भिक लाग्यो र पाठकको सुविधाको लागि यसलाई ब्लगमा राख्दैछु। स्वर्गीय सौभाग्य शाह नेपालका अग्ला सामाजिक वैज्ञानिकहरू मध्ये पर्नुहुन्छ। सौभाग्य शाहको यो लेख शुरुमा वि सं २०५० सालको हिमाल मा प्रकाशित भएको थियो। सन् १९९३ को मार्च/अप्रिल मा प्रकाशित हिमाल साउथ एसियन बाट यसलाई वसन्त थापा ले अनुवाद गर्नुभएको थियो। यो लेख मलाई दिनेश पाण्डेय ले उपलब्ध गराउनुभएको हो।

यसै हप्ता यो लेख पढिसकेपछि मलाई अचम्म र रमाइलो दुबै लाग्यो। अचम्म के हिसाबले भने स्व. शाहले उतिबेलै नेपाली राष्ट्रियता र सांस्कृतिक विविधता बारे संभावित धेरै प्रश्नहरूको निकै सन्तुलित र सही जवाफ खोजिसक्नुभएको रहेछ, जुन अहिले पढ्दा झनै सान्दर्भिक लागेको छ। लेखको अन्त्यमा संघीयता बारे पनि शाहले घतलाग्दा विचार राख्नुभएको छ। यस किसिमका मिहिन बौद्धिक तर्कवितर्क वा कुराकानी अचेल नेपालका निन्दीत हुँदै दुर्लभ हुन पुगेको छ, जसको निम्ति बौद्धिकहरू स्वयंको गैह्रजिम्मेवारीपन र इमानदारीताको अभाव प्रमुख कारण हुन्।

रमाइलो के हिसाबमा भने मैले लेख्ने कतिपय तर्कहरू मलाई थाहा नभइकन पनि स्व. शाह जस्ता विद्वानको धारणाका नजिक रहेछन्। जस्तै, नेपाल हिन्दु राष्ट्र होइन र बरू यसलाई नेपाली धर्म भन्नुपर्छ भनेर मैले लेखेको कुरा तलको विश्लेषणमा पनि पढ्दा यस्ता नेपाली विशेषता कति बलिया र प्रस्ट रहेछन् भन्ने थाहा हुन्छ। विविधताले भरिएको नेपालमा राष्ट्रिय एकताको निम्ति नेपाली भाषा र भुगोल जस्ता साझा पहिचानका विषयहरू महत्वपूर्ण रहेको कुरा मैले पनि लेख्नेगरेको छु। यस्ता साझा पहिचानका कुरा हाम्रा धर्म परम्परा पनि हुन् र यि प्राप्त हुनु हाम्रा निम्ति अवसर हुन् भन्ने मेरो विचार छ। विविधता कै बिचमा पनि हाम्रो इतिहास र धर्म परम्परा सम्वन्यकारी हुनु हाम्रो समाजको निकै ठूलो समारात्मक पक्ष हो भन्ने म ठान्छु। नेपालको विकासक्रम पश्चिमा समाजहरू भन्दा निकै फरक रहेको हुँदा हाम्रा आफ्नै मान्यतामा जोड दिनुपर्ने हो, तर यि कुरा बारे पर्याप्त छलफल हुन दिइएको छैन, विभिन्न राजनीतिक नारा बोक्ने विचार-समूह र निहीत स्वार्थ हरूका हठपूर्ण उग्रताका कारण।

यि समानता संयोग मात्रै पक्कै होइनन् होला। नेपाली र विदेशी समाजका वर्तमान र इतिहासका मसिना गुथ्थीहरूलाई हिजोआज फेसनमा रहेको बलियो विचारधाराको चश्मा फुकालेर हेर्ने हो भने यस्ता कुरा अरूलाई पनि छर्लङ्ग हुन्छन्। हाल नेपालको बलियो विचार-समूहलेले चित्रण गरेजस्तो नेपाली समाज नकारात्मक गुणहरूले मात्रै भरिएको र हाम्रो इतिहास वा बनोट लज्जास्पद मात्रै छ भन्ने कथ्यमा रहेका अनगिन्ति कमजोरीहरू बारे छलफल निषेध हुँदा नेपाली राष्ट्रियता बारे इमानदार बौद्धिक विमर्शको वातावरण नै बन्न नसक्ने स्थिती छ। यो दुषित बौद्धिक स्थितीले राजनीति र हाम्रो आम जीवनलाई पनि दिशाहीन बनाइदिएको छ। बौद्धिक क्षेत्रका मानिस केवल विदेशी मुद्दाको डिलरशीपमै लिप्त रहेकोले यो दुषि‍त वातावरणबाट त्राण पाउन झन् झन् कष्टकर बन्दैछ।


सन् १९९१ मा लिइएको जनगणनाका प्रारम्भिक तथ्याङ्क तालिकाहरूमा राजनीतिक रुपमा अति महत्त्वका सूचनाहरू लुकेका छन् । नेपालीलाई आफ्नो मातृभाषा भन्नेहरूको सङ्ख्या ५.१४ प्रतिशतले घटेको छ । सन् १९८१ को जनगणनामा मातृभाषा नेपाली भएकाहरूको सङ्ख्या ५८.३६ प्रतिशत थियो भने यसपटक त्यो ५३.२२ प्रतिशतमा झरेको छ । धर्मसम्बन्धी प्रारम्भिक तथ्याङ्कचाहिँ प्रकाशित नभएकाले यकीन भन्न सकिँदैन । तर हिन्दू धर्म अङ्गीकार गर्नेहरूको सङ्ख्यामा पनि कमी आउन सक्ने यथेष्ट सङ्केतहरू पाइएका छन् । यी कुराहरू पछि पक्का ठहरिएका खण्डमा राष्ट्रिय धारा विपरीत दिशातर्फ लागेको बुझ्नु पर्नेछ । यसअघि लिइएका सबै जनगणनामा यी दुवै कोटिका जनसङ्ख्यामा निरन्तर वृद्धि देखिएको थियो ।

Saubhagya Shah
Saubhagya Shah

धेरै हदसम्म राष्ट्रवाद भनेको निष्ठा र भावनाको कुरा हो जो धर्म, भाषा र अन्य सांस्कृतिक तत्त्वहरूका कारण उत्पन्न हुने गर्छ । आफू को हौँ र को हुनुपर्छ भन्ने विषयमा जनसंख्याको एउटा ठूलो हिस्साले जब आफ्नो मत परिवर्तन गर्दछ त्यसबाट राष्ट्रको सिङ्गो सत्त्वमा नै प्रभाव पर्दछ ।

नेपालका हकमा हिन्दू धर्म, नेपाली भाषा र राजतन्त्रलाई राष्ट्रवादका तीन आधारस्तम्भ भनिंदै आएको छ । यी तीनै आधारस्तम्भ हल्लिन थालेमा त्यसको अर्थ के हुन्छ ? हुन त यो अतिरंजना पनि हुनसक्छ । कतिले प्रजातन्त्रको प्रादुर्भाव सँगै नेपाल राज्य पनि समाप्त हुन्छ भन्ठानेका थिए । तर त्यसो भएन । त्यस्तै नेपाली भाषा र हिन्दू धर्मको अवस्था पनि त्यति कमजोर छैन । परिवर्तन खाली तिनलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा मात्र आएको हुनसक्छ । राजतन्त्रप्रति सुरु सुरुमा देखिएको तिरस्कार भाव पनि समयान्तरमा घट्नेछ र पहिले झैं अत्युच्च स्थान नभए पनि राजतन्त्रले उच्च आदरभाव प्राप्त गर्नेछ ।

जे भए तापनि अहिलेको राष्ट्रिय धाराहरूलाई हेर्दा नेपाली राष्ट्रवादको विश्लेषण गर्नु आवश्यक भएको छ ।

नेवार, तराई र जनजाति

सन् १९९० को वसन्त ऋतुमा मुलुकमा आएको राजनैतिक परिवर्तनबाट नेपाली जनताले पाएको स्वतन्त्रताले गर्दा धेरै समयदेखि दबिएर बसेका भावनाहरूले प्रस्फूटित हुने मौका पाए । अनेक किसिमका सङ्गठनहरूले अहिलेसम्म स्थापित राष्ट्रवादका मान्यताहरूलाई चुनौती दिनथालेका छन् । तिनीहरूमा अनेकन् जातीय, भाषिक र प्रादेशिक सङ्घ-संस्थाहरू, उग्र-वामपन्थी सिद्धान्तकारहरू, चरम उदारवादीहरू, विदेशी धर्मका अध्येताहरू पर्दछन् ।

तराइको स्वायत्तताको माग गर्ने सद्भावना पार्टीका नेता हृदयेश त्रिपाठीको कथनअनुसार नेपाली राज्यभित्र मधेसेको कुनै स्थान छैन । रूपन्देही जिल्लाका ती सांसद भन्दछन् – “मुलुकको राजनीतिक नीति निर्माणको काममा मधेसेहरूको यथोचित प्रतिनिधित्व नभएसम्म र संस्थागत आधारमा उनीहरूको प्रादेशिक आकांक्षा पूरा नहुन्जेलसम्म राष्ट्रवाद भन्ने कुरै आउँदैन । सांस्कृतिक र भाषागत आधारमा तराई कहिले पनि पहाडे मूलधारासित एकीकृत हुन सक्तैन ।”

नेपालका सुविधा-सम्पन्न मानिने तीनवटा जातीय समूहमध्येको एक काठमाडौँको नेवार जातिमा पनि बाहुन र छेत्रीप्रति आक्रोशको भाव पाइन्छ । बाहुन र छेत्री भन्नु नै वास्तवमा पहाडे मूलधारा भन्नु हो । नेवारी संस्कृति र भाषाको प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले खडा भएको जनसङ्गठन नेपाल भाषा मंका खलका उपाध्यक्ष, पत्रकार मल्ल के. सुन्दर भन्दछन् – “नेवारहरू पराजित भावको मानसिकता बोकेर हिंडिरहेछन् र उनीहरू अर्धचेतनावस्थामा खसहरूलाई विजेताका रूपमा हेर्दछन् ।”

पहाडे जनजातिहरूका हकमा लिम्बुआन मुक्ति मोर्चा, खुम्बुआन् राष्ट्रिय मोर्चा, मङ्गोल मुक्ति मोर्चा, राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टी र अन्य साना-तिना सङ्गठनहरूले आ-आफ्ना हिसाबले राजनीतिक, सांस्कृतिक, भाषिक र धार्मिक रूपमा उनीहरू पर्वते मूलधाराबाट पृथक रहेको दावी गर्दै आएका छन् । गोरखा राज्यको सबैभन्दा कम प्रभाव भएको पूर्वी नेपालको किराँत भूमिका त्यहाँका केही राई र लिम्बूहरूले पोहोर साल दशैं र तिहारको बहिष्कार गरेर असहमति प्रकट गरेका थिए ।

भौगोलिक र आर्थिक कारणहरूले सुषुप्त अवस्थामा रहेको सुदूर पश्चिमान्चल पनि अब त जुर्मुराउन लागेको देखिन्छ । काठमाडौँमा हालै भएको एउटा भेलाले कर्णाली प्रदेशको स्वायत्तताको माग राखेको थियो । पछौटे अवस्थामा रहेको कर्णाली प्रदेश वास्तवमा खसहरूको उत्पत्तिस्थल हो जहाँबाट नेपाली राष्ट्रवादको सूत्रपात भएको हो भने हुन्छ । काठमाडौँबाट कर्णाली सदैव तिरस्कृत भएको अनुभव त्यहाँका बौद्धिक जमात गर्दछन् ।

तसर्थ आज जातीय, भाषिक र प्रादेशिक आधारमा सामाजिक समूहहरू आफ्नो पहिचान खोजिरहेछन् र सङ्घात्मक प्रणालीको माग गरिरहेछन् । स्तरै नभएको दलगत राजनीतिमा आकण्ठ डुबेका हाम्रा राजनीतिक र बुद्धिजीवी वर्ग के यो नयाँ परिभाषा खोज्न सक्षम छन् ?

यसै प्रसङ्गमा के भन्न जरुरी छ भने सामाजिक शास्त्रका आला-काँचा अध्यव्यवसायीहरूले किताबी तवरमा गर्ने गरेका विभेदले गर्दा पनि मूलधारामा सम्मिलित नहुने प्रवृत्तिले बढावा पाएको छ । हुँदै नभएको फूट खोतल्ने काम भइरहेछ । बाह्य स्वरूप फरक भएकै भरमा दुई समूहहरूको सम्बन्ध शत्रुतापूर्ण छ भनेर व्याख्या गरिन्छ । उदाहरणका लागि आर्य र मङ्गोल, हिन्दू र बौद्धमार्गी तथा संस्कृत र भोट बर्मेली भाषाको बेमेल देखाइन्छ । कसैको मुख्य उद्देश्य नै भिडन्तलाई प्रमुखता दिनु रहन्छ भने त्यसबाट मानिसमा प्रभाव पर्नु स्वाभाविकै हो र मानिस अरूले गरेको व्याख्या सुहाउँदो आचरण गर्न थाल्छ पनि ।

राजा, भेष र भाषा

प्रचलित मापदण्डअनुसार भन्ने हो भने एउटा सशक्त राष्ट्रवाद वा राष्ट्रत्वका लागि चाहिने पूर्वशर्त पूरा गर्नसक्ने अवस्थमा नेपाल कहिल्यै थिएन । जनतालाई एकताबद्ध पार्न र एक रूपको बनाउने काममा सबैभन्दा ठूलो बाधा यहाँको भौगोलिक अवस्था नै थियो । उत्तरबाट दक्षिणतिर बग्ने नदीहरूबाट विखण्डित विकट पहाडहरूले गर्दा एउटा समुदाय अर्को समुदायबाट अलग्गै रहनुपर्ने स्थिति थियो । त्यसले गर्दा मानिसको, सरसामान र विचारहरूको सहज आदान प्रदान हुन पाएन जुन कुरो एउटा बृहत् राष्ट्रिय पहिचानका लागि आवश्यक पर्दछ । त्रिभुवन विश्व विद्यालयका भूगोलविद् मङ्गलसिद्धि मानन्धर भन्दछन् – “राम्रो सञ्चार पद्धतिको अभाव नै देशलाई एउटै राष्ट्रमा गुँथ्ने बाटोको सबैभन्दा ठूलो अड्चन थियो ।”

अठारौं शताब्दीको उत्तरार्द्धमा गोरखालीहरूले चलाएको एकीकरणको अभियानका फलस्वरूप नेपालको सीमाना त कायम भयो तर नवोदित राष्ट्रको आर्थिक एकीकरण भने हुन सकेन । त्यसको सट्टा पहाडको जेनतेनको अर्थतन्त्र दिनानुदिन तराईको बजारसित जोडिन गयो । यसो हुनुको एउटा कारण त् इस्ट इण्डिया कम्पनी पनि थियो । विदेश भर्ती, मधेशतिर रोजगारीको सम्भावना, बन्द-व्यापार आदि सबै क्रियाकलाप उत्तर-दक्षिण सम्बन्धमै आधारित थिए । त्यो सम्बन्ध बढ्दै जाँदा पछि गएर नेपालभित्रको अर्थतन्त्र र उत्पादनको एकीकरण हुन कठिन पर्यो । समाजशास्त्रका प्रोफेसर चैतन्य मिश्र भन्दछन् “राष्ट्रिय अर्थतन्त्र मुखरित हुन सकेन र तराई तराई बीच वा पहाड र तराईबीच वस्तु वा श्रमको विनिमय नभए बराबर थियो ।”

कुनै पनि राष्ट्रको वस्तुगत जग बलियो भएन भने त्यसको भावनात्मक स्वरूप पनि बलियो हुँदैन । नेपालीहरूमा साझा पुर्ख्यौली, साझा प्रजातीय उत्पत्ति र साझा प्रादेशिक निष्ठा भाव पाइँदैन । त्यसै हुनाले खुकुरीका बलमा राज्य जित्ने अभियान समाप्त भएपछि नेपाली भाषा, ‘लोकप्रिय’ पहाडे हिन्दू धर्म र राजतन्त्र यी तीन कुरा ती साझा शक्ति बन्न पुगे जसबाट नेपाल आजसम्म बाँधिएको छ ।

प्राचीनकाल देखि नै राजतन्त्र राजनीतिक साथै सामाजिक-सांस्कृतिक जीवनको केन्द्रविन्दु रहिआएको छ । एउटा ठोस राज्य संयन्त्र नभएको अवस्थामा श्रीपेच नै सबै समुदायको निष्ठाको प्रतीक र राज्यको साकारस्वरूप बन्न पुग्यो । समाजशास्त्रका प्रोफेसर गोपालसिंह नेपाली भन्दछन्- “राजतन्त्रले राष्ट्रिय एकताको व्यावहारिक प्रतिनिधित्व गर्दछ ।” राजा सबैका साझा भन्ने पुरानो आह्वानले गर्दा राजासितको सम्बन्ध प्रत्येकको निजी सरोकारको विषय हुन पुग्यो । त्यसै हुनाले विगतमा केही महत्त्वाकाङ्क्षी परिवारहरूद्वारा सत्ता हड्पिने काम भएर पनि ती अपहरणहरूले राजालाई पूरै हटाउन चाहिँ सकेनन् । जनताका आँखामा श्रीपेच वैधानिक शक्तिको प्रतीक थियो ।

सन् १९९० को नयाँ नेपाली संविधानले राजतन्त्रलाई संवैधानिक राजतन्त्रमा परिणत गरेको छ । यति मात्र होइन, एक समयको दबदबापूर्ण संस्थाले आस्था र आदर निकै नै गुमाएको छ । गणतन्त्रवादको चर्चा र प्रमुख राजनीतिक पार्टीहरूले बेलाबखत देखाउने गरेको बेवास्ताबाट पनि त्यो एकताकाको अपराजेय ठानिएको संस्थाको आभामण्डल मलिन हुनपुगेको छ ।

धर्म नेपाली राष्ट्रवादको दोस्रो आधारस्तम्भ रहँदै आएको छ । संविधानले ‘हिन्दू अधिराज्य’ घोषित गरे तापनि नेपाल कट्टरपन्थी हिन्दू राज्य कहिल्यै थिएन । वास्तवमा नेपालका पहाडहरूमा पहिलेदेखि नै चलिआएको रीतिथिति र पूजाआजाका झाँक्रीपन्थी परम्परासित पुरानो हिन्दू धर्म र बौद्धधर्मको समागम भएर नै यहाँको धर्म विकसित भएको हो । त्यस सम्मिश्रणबाट एउटा अर्कै विशिष्ट स्वरूपको ‘पहाडे हिन्दू धर्म’ जन्मिन गयो जसलाई मध्य हिमाली वा मूलतः नेपाली भन्न सकिन्छ । मानवशास्त्री दीपकराज पन्तका भनाइ अनुसार- “हिन्दू धर्मावलम्बी वा बौद्धमार्गी भन्ने जुन पहिचान हो त्यो कुनै खास समूह वा बहुसङ्ख्यक समूहका हकमा मात्रै लागु हुने कुरा होइन । यहाँ हिन्दू धर्मावलम्बी भन्ने पहिचानले एउटा फराकिलो वृत्तलाई जनाउँछ जसभित्र यहाँका मौलिक आस्था र परम्परा समाहित भएका छन् र जसले तिनलाई आवृत्त पनि गरेको छ । तर यसले ती सबैलाई पूर्णतः एकबद्ध पारेको पनि हुँदैन र यसलाई कुनै अद्वितीय सृजना भन्न पनि मिल्दैन ।”

पन्तका अनुसार- “नेपालमा चलेको हिन्दूधर्म जैविक अध्यात्मवादमा आधारित छ र यो डाँडाको थुम्को, रूख र भूत-प्रेतजस्ता स्थानीय प्रतीकहरूमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ । यो जातीय र धार्मिक बहुलवादको अनुपम उदाहरण हो ।” नभन्दै पहाडे हिन्दू धर्म मैदानी इलाकाका कट्टरपन्थी बौद्धिक परम्पराहरूसित मेल खाँदैन । तराईले हिन्दू धर्म र बौद्ध धर्मबीचको झैझगडा र कचिङ्गल भोग्नुपर्यो । तर पहाडमा भने दुवै धर्मको उदाहरणीय सहअस्तित्व देखियो र अझ यसमा बोन पो र झाँक्री परम्पराको समेत योगदान पुग्न गयो । जाति प्रथाको कट्टर परिधिलाई खुकुलो पारेर अन्य सामाजिक समूहसमेतलाई त्यसभित्र समावेश गरियो । हुन त सन् १८५४ को मुलुकी ऐनलाई धेरैले आलोचना गरेका छन् । तैपनि नाना थरिका सामाजिक समूहलाई एउटै जातीय श्रेणीक्रमभित्र पारेर यसले परम्परागत चालचलन र रीतिथितिलाई संरक्षित गर्ने काम भने गर्यो ।

समीकरणको यो प्रवृत्ति हिन्दूधर्मका हकमा मात्र होइन बौद्ध धर्ममा पनि उत्तिकै लागु हुन्छ । दक्षिण हिमालयका सबैजसो ठाउँहरूमा झाँक्री परम्परा र बौद्ध परम्परामा पनि यो समीकरणको प्रभाव पाइन्छ । यस कुराप्रति पहलमान सिंह मोक्तान पनि समर्थन जनाउँछन् । अप्रिल १९९३ मा काठमाडौँमा सम्पन्न भएको नेपाल तामांग घेदुंगको तेस्रो राष्ट्रिय सम्मेलनमा प्रस्तुत गरिएको कार्यपत्रमा उनी भन्दछन् “पहिलेको मौलिक बोन पो परम्परा सुरुमा बौद्ध धर्मतिर मिसियो र सम्मिश्रित परम्पराले अहिले लामा धर्मको रुप लिंदैछ ।”

तन्त्र-मन्त्र, धार्मिक पूजा-आजा र आस्था तथा विश्वासहरूको सम्मिश्रणले गर्दा धर्मले यहाँ लच्किलोपन प्राप्त गरेको छ । यसैकारण धर्ममा नेपालीहरूको सामूहिक सहभागिता रहेको छ । इस्लाम, इसाई र थेरावादी बौद्ध धर्मले नेपालीकरणको यो प्रक्रिया देख्न पाएन । एक त ती धर्महरूको आगमन नेपालमा धेरै पछि भयो र अर्को उनीहरूको उत्पत्ति अर्कै परिवेशमा भएको थियो ।

एकीकरणको प्रक्रिया सुरु हुनुभन्दा अगावै नेपाली भाषाको पूर्वज मानिने ‘खसकुरा’ पहाडी इलाकाहरूमा ‘सम्पर्क भाषा’ बनिसकेको थियो । एक हिसाबले खस कुराका चल्तीले सैनिक एकीकरणको आधार तयार पार्ने काम गरेको थियो भने हुन्छ । कर्णाली प्रदेशबाट खस जाति बसाईं सर्ने क्रममा खसकुरा पनि पूर्वतर्फ फैलिँदै गयो । आजका सन्दर्भमा नेपाली भाषा नै नेपाली राष्ट्रत्वको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति बन्न पुगेको छ । यसैका आधारमा राष्ट्रिय मनस्थिति र ऐतिहासिक अनुभवको जगेर्ना गर्न र पर्घेल्न सकिने छ ।

कवि र नाटककार बालकृष्ण समले जमानामा ‘हाम्रो राजा, हाम्रो देश, हाम्रो भाषा, हाम्रो भेष’ भन्ने नारा रचेका थिए । त्यो नारा सबैभन्दा पहिले राजा महेन्द्रद्वारा सन् १९६२ मा डाकिएको बुद्धिजीवी सम्मेलनमा ललितपुरका एकजना प्रतिनिधिले लगाएका थिए । त्यो नारालाई पछि पञ्चायतका पण्डितहरूले ‘एक भाषा, एक भेष, एक देश’ भनेर फेरे । त्यसलाई ३० वर्षसम्मको दलविहीन राज्य व्यवस्थामा खुब रटाइयो । हुन पनि त्यो नाराले पञ्चायत व्यवस्थाको एकात्मक दर्शनकै प्रतिनिधित्व गरिरहेको थियो ।

पञ्चायत काल

पञ्चायती व्यवस्थाअन्तर्गत, खासगरी श्री ५ महेन्द्रको शासनकालमा राज्यले राष्ट्रियकरणको आक्रामक नीति अवलम्बन गरेको थियो । राष्ट्रवादको आदर्शलाई राजतन्त्रसित जोड्ने जोडदार प्रयत्न भयो । चारैतिर ‘जय देश, जय नरेश’को नारा बुलन्द भयो र राजालाई अत्युच्चता प्रदान गरियो, जो पहिले कहिल्यै भएको थिएन ।

नेपालमा भारतीय रुपैयाँको चल्ती बन्द गरियो र त्यस मुद्रामा लेनदेन गर्नु गैरकानुनी घोषित गरियो । आधुनिक प्रशासनिक व्यवस्थाको थालनी भयो । यातायात र सञ्चार क्षेत्रमा बृहत लगानी गरियो । यसले केही मात्रामा भए पनि राष्ट्रिय संचेतनालाई जगाउने काम गर्यो । तथापि ‘आधुनिक’ नेपालको राष्ट्रवादको जग भने सन् १९६० तिर लागु गरिएको राष्ट्रिय शिक्षा पद्धतिले बसाल्यो । नेपाली भाषा मेचीदेखि महाकालीसम्म शिक्षाको माध्यम बन्न पुग्यो । विद्यालयहरूका लागि तयार गरिएको राष्ट्रिय पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तकबाट त झनै बढी प्रभाव पर्यो । विद्यालयहरूमा पहिलो पल्ट नेपाली इतिहास, भूगोल, संस्कृति र अर्थशास्त्रजस्ता विषयहरू पढाउन थालियो जसले गर्दा नयाँ पुस्ताका नेपालीले आफ्नो राष्ट्रको आफ्नै किसिमको परिचय पाए ।

राष्ट्रिय धूनको अनिवार्य प्रयोग र अंशुवर्मा, अरनिको, जयस्थिति मल्ल, पृथ्वीनारायण, कालु पाण्डे, अमरसिंह थापा, भक्ति थापा, बलभद्र, भानुभक्त आदि पौराणिक तथा ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूको जीवनीको अध्यापनद्वारा युवाहरूमा देशभक्तिको भावना जगाउने प्रयास भयो । राष्ट्रिय शिक्षा पद्धति र पाठ्यक्रम लागु हुनुअघि यहाँका संस्कृत ‘पाठशाला’हरूमा भारतीय पाठ्यपुस्तकहरू पढाइन्थे र काठमाडौँका हुनेखानेहरू उच्चशिक्षा निम्ति भारत जाने गर्थे । शासक वर्गका मानिस बाहेक जनसाधारण नेपालको सार्वभौम अस्तित्वबारे अनभिज्ञ थिए ।

“राष्ट्रवादको आधुनिक अवधारणा वास्तवमा आधुनिक शिक्षा पद्धतिले नै जन्माएको हो” – प्रोफेसर मिश्र भन्दछन् । राष्ट्रिय तवरमा चलाइएको अभियानले गर्दा होला सन् १९५२/५४ मा ४८ प्रतिशत मात्र भएको नेपाली भाषा बोल्नेहरूको सङ्ख्या बढेर सन् १९८१ मा ५८.३६ प्रतिशत पुग्यो ।

भारतविरोधी भावनालाई पञ्चायती राष्ट्रवादले जानाजान हुर्काएको थियो । ‘बाह्य खतरा’को सृजना गरेर त्यसलाई आन्तरिक असन्तुष्टि शमन गर्ने राजनैतिक हथकण्डा बनाइएको थियो । त्यसबाहेक, पञ्चायतका नीति निर्माताहरूले मधेशप्रतिको उहिलेदेखिको पहाडेहरूको शङ्कालाई राम्ररी बुझेका थिए र हिन्दूस्थानको विशाल सांस्कृतिक खँडकुलोमा नेपाल मिसिने पो हो कि भनेर त्रस्त थिए ।

पञ्चायतकालमा राजतन्त्र र हिन्दूधर्म राष्ट्रवादका मूल मन्त्र बन्न पुगे र धर्मनिरपेक्ष भारतभन्दा छुट्टै ‘हिन्दू अधिराज्य नेपाल’को अवधारणालाई जोडतोडका साथ अघि बढाइयो । तर हिन्दू धर्मलाई अघि बढाउने क्रममा त्यसबेला नीति निर्माताहरूले अलि बढ्तै गर्न पुगे । उनीहरूले प्रसार गर्न खोजेको मधेशतिरको ‘सनातन धर्म’ यहाँको परम्परासित मेल नखाने खालको थियो । त्यसलाई राज्य धर्मका रुपमा प्रचार-प्रसार गर्न थालिएबाट संस्कृत भाषाबाट कम प्रभावित धेरै समुदायहरू चिढिन गए । उनीहरूले बनारस र अयोध्या शैलीको हिन्दूधर्मलाई पचाउन सकेनन् ।

यस शताब्दीका मध्यमा राणाहरूले पतन हुँदा नेपाल राष्ट्रवादी विकासक्रम सुरु गर्ने उपयुक्त अवस्थामा थियो । ठीक बेठीक जस्तोसुकै होस्- पञ्चायतले राष्ट्रवादको एउटा परिभाषा दियो जसलाई यहाँका जनताले सहर्ष ग्रहण गरे । त्यसबेलाका शासनसत्ता त्यति विघ्न तानाशाही नभएको भए सके बेग्लै किसिमको राष्ट्रवादले स्थान पाउँथ्यो होला । तर निःसन्देह पञ्चायतले अघि बढाएको राष्ट्रवाद नै शासन सत्तामा पकड हुने बाहुन र क्षेत्री समुदायका लागि हितकर थियो र केही हदसम्म नेवार समुदाय र अन्य उच्चवर्गका लागि पनि ।

बहुलवादी मोज्याक

राष्ट्रवादका परम्परागत प्रतीकहरू अहिले भलै शिथिल भएर गएका होलान्, तर तिनमा अझै केही शक्ति बाँकी नै छ । हुन त यो कुरा केही अनुदारवादी जमातले त्यत्ति नरुचाउलान् तर ‘नेपाली’ भनिने राष्ट्रवादका विषयमा एक दुई कुरा नभनी रहन सकिन्न । नेपाली राष्ट्रवाद कमजोर भएको होला, तर यो छ र यो आफ्नै किसिमको छ ।

नेपाली राज्यले परीक्षाको कठिन घडी पार गरिसकेको र नेपाली भूमिमा अहिले प्रजातान्त्रिक राजनीति व्यवस्था स्थापित भइसकेको हुनाले समाज विज्ञानका विशेषज्ञहरू यसबेला नयाँ ढङ्गको राष्ट्रवाद कुँद्ने उपयुक्त समय भएको विश्वास गर्दछन् । त्यसमा केही पुराना वैशिष्ट्यहरू पनि रहलान् तर नयाँ गुणहरू पनि थप्नु पर्ने हुन्छ ।

नेपालको विशिष्ट पहिचान गङ्गाको समतल भूमिमा आफ्नो उत्पत्ति खोज्नुमा होइन एउटा आफ्नै किसिमको समन्वयात्मक संस्कृति र धार्मिक चरित्र जन्माउने नेपालको उल्लेखनीय इतिहास र नेपालीकरणको प्रक्रियाप्रति गर्व गर्न सिक्नुमा निहित छ । मध्य हिमालयमा भारतीय, तिब्बती, हिन्दू र बौद्ध धर्म तथा यहाँको झाँक्रीतन्त्र आदि सबैको प्रभावबाट समीकरणको नौलो प्रक्रियाले जन्म लिएको छ ।

प्रोफेसर गोपालसिंह नेपालीका अनुसार “नेपालले आफूलाई छुट्टै राज्यका रुपमा जोगाइराख्ने हो भने यसले आफ्नै बोधगम्य आधारशीला खडा गर्नुपर्दछ यसको अर्थ हो यहाँको आफ्नै माटाको परम्परा, संस्कृति र व्यक्तित्वहरूको चेतना जगाउनु र तिनीहरूप्रति गर्व गर्न सिकाउनु । बाहिरका घटना र व्यक्तित्वहरूका विषयमा त हामी निकै तामझामका साथ उत्सवहरू मनाउने गर्छौं, तर हाम्रा आफ्नै खस, किराँत र अन्य स्थानीय महापुरुषहरूको योगदानलाई भने सम्झदैनौँ ।” नेपालीका विचारमा प्राचीन किराँती राजा यलम्बरको जयन्ती मनाउन सुरु गरेर नेपालीको वास्तविक उद्भव खोज्ने कामको सुरुवात गर्न सकिन्छ । यसबाहेक मगरहरूको रणकौशल र बहादुरी, सेर्पाहरूको पर्वतारोहणका साहसिक कथा र थारुहरूको खाँट्टी सांस्कृतिक परम्परालाई हामीले आफ्नो राष्ट्रिय सांस्कृतिक धरोहरका रुपमा प्रचार गर्न सक्छौँ । त्यसैले राष्ट्रिय जनगाथामा सबै जातीय समूहका ऐतिहासिक वा पौराणिक पुरुषहरूले स्थान पाउनु पर्दछ ।

पञ्चायतका तीन दशकमा राष्ट्रवादका लामा-लामा कुराहरू हुन्थे र प्रजातन्त्रका सम्बन्धमा भने केही बोलिँदैन थियो । अचेल त्यसको ठीक उल्टो भएको छ । जहाँसम्म राष्ट्रवादको कुरा हो अहिलेका सत्तासीनहरू राष्ट्रवादका बारेमा पहिलेकै मन्त्र जपिरहेछन् । सम्पूर्ण नेपालीहरूलाई समेट्न सक्ने अन्य परम्पराहरूलाई पनि उजागर गर्दै कल्पनाशील भएर नेपाली राष्ट्रवादलाई बलियो बनाउनु पर्छ भन्ने उनीहरूले बुझेकै छैनन् । सांस्कृतिक तथा जातीय समूहसम्बन्धी विषयहरूमा चासो र जाँगरको खाँचो छ । तर संस्थापनाले यी विषयहरूमा चमेरे नीति लिएको जस्तो देखिन्छ । “सयौँ फूलहरूलाई फुल्न दिने” हो कि पहिलेकै पत्रु भइसकेको सबैथोक पगाल्ने भाँडाको आदर्शलाई कायम राख्ने हो भन्नेमा संस्थापना अनिश्चित पाइन्छ ।

हाम्रोजस्तो बहुसांस्कृतिक मुलुकमा आत्मपहिचानका कुराहरू गर्दा बडो संयमतापूर्ण ढङ्गले गर्दुपर्दछ । खासगरी नेपालका सन्दर्भमा “सबैथोक पगाल्ने भाँडो”को नीति र बहुरङ्गी बहुलवादको बीचको कुनै मध्यम मार्ग होला त? साझा सामाजिक र सांस्कृतिक मूल्य तथा ऐतिहासिक अनुभवका अभावमा यथेष्ट प्रादेशिक स्वायत्तता दिने सङ्घात्मक संविधानको निर्माण नै एकमात्र उपाय हो भन्ने विचार सद्भावना पार्टीका हृदयेश त्रिपाठीको छ । उनको भनाइमा “हाम्रो प्रान्तीय चाहनाहरू पूरा गर्नेतर्फ समय छँदै केही गरिएन भने यहाँ श्रीलङ्काको जस्तो अवस्था नआउला भन्न सकिन्न । त्यसको परिणाम के हुन्छ भन्ने कुरा त्यसबेला कसको शक्ति बलियो हुन्छ, त्यसैमा भर पर्दछ ।”

तर त्रिपाठीले चाहेजस्तो स्वायत्तताले पनि दीर्घकालीन समाधान गर्ने छाँट देखिन्न । माथिल्लो तहमा साझा निष्ठाभावको औचित्य नरहने हो भने प्रादेशिक स्वायत्तता प्रदान गरिसकेपछि केन्द्रीय सङ्घात्मक निकायको अर्थ नै के हुन्छ । जातीय र प्रादेशिक आधारमा स्वायत्तता दिएपछि जातीय र प्रादेशिक समानताकै कारण तराई उत्तरी भारतसित, भोटप्रदेश तिब्बतसित विलयन हुनु अस्वाभाविक ठहर्ला र?

समाधानको अर्को उपाय पनि अघि सारिएको छ । प्रोफेसर नेपाली भन्छन्- “स्थानीय रङले सांस्कृतिक समष्टिलाई नै धनी बनाउँछ । तर राष्ट्रिय स्तरमा एउटा बृहत् सबल नेपाली संस्कृति निर्माण गर्ने प्रयत्न हुनुपर्दछ ।” यस्तो समग्र नेपाली पहिचानले स्थानीय भावनाहरूलाई पनि समेट्दै गतिशील मूलधारामा प्रवाहित गर्दछ । नेपाली पहाडका जातीय संस्कृतिलाई अघि बढाउने उद्देश्यले प्रकाशन थालिएको ‘हिमालय’ नामक पत्रिकाका सम्पादक यालुङ किराँतको विचार पनि यस्तै छ । “सबैले आ-आफ्नो निजी संस्कृति र परम्परालाई जीवित राख्दै एउटा सम्पूर्ण नेपाली संस्कृतिको क्रमिक विकास गर्नु नै सबैभन्दा बेस उपाय हुनेछ” – उनी भन्छन्- “तर यसका साथै अहिले विद्यमान जात, जाति र वर्गविभेद हटाउनु पर्दछ । नत्र भने केही निहित स्वार्थ भएका राजनीतिज्ञ र पार्टीहरूले यो अवस्थाबाट फाइदा उठाएर वितण्डा खडा गर्न सक्छन् ।”

जातीय असन्तुष्टि विद्यमान भए तापनि यहाँ श्रीलङ्काका वा युगोस्लाभियाको स्थिति चाहिँ आइसकेको छैन । दक्षिण एसियामा देखिएको साम्प्रदायिक विग्रहले पनि यहाँ प्रवेश पाएको छैन । विभिन्न सामाजिक समूहहरू बीचको अन्तरसम्बन्ध सुमधुर र सहयोगपूर्ण रहेको छ । केही ‘अतिवादी’ सङ्गठन र नेताहरू नभएका होइनन् । तर जनसाधारणबाट उनीहरू त्यत्तिकै टाढा र अलग-अलग छन् जति धनाढ्य र उच्च शासक वर्ग । यो तथ्य गएको महानिर्वाचनबाट जाहेर भयो । सद्भावना पार्टीले तराईमा केही सीट हासिल गर्न सक्यो नत्र भने जातीय र क्षेत्रीयतावादी नारा दिएर उठ्ने सबै उम्मेदवारहरू परास्त भए ।

तर यो शान्तिपूर्ण अवस्था देखेर यहाँका राजनीतिज्ञहरू र बुद्धिजीवीहरूले अल्मलिनु हुँदैन । जातीय सम्बन्ध सुमधुर छ भन्दैमा त्यो नै समतामूलक आर्थिक विकासको विकल्प हुन सक्तैन । जातीय र क्षेत्रीयतावादी भावना भित्रभित्रै उम्लिइरहेको छ र यो पड्कन धेरै समय लाग्दैन । त्यसैले जातजाति, वर्ग वा धर्म आदिको भेदभावबिना सबैलाई समान आर्थिक उन्नतिको अवसर तथा सामाजिक न्याय प्रदान गरिनुपर्दछ । त्यसका लागि परेमा कडाभन्दा कडा निर्णय पनि लिन सक्नुपर्दछ । यस्तो सामाजिक, आर्थिक गतिशीलताले मात्र उदारवादी प्रजातन्त्र तथा समानतापूर्ण सामाजिक आदर्शलाई अघि बढाउन सक्दछ । होइन भने सङ्कीर्ण तथा जातीय प्रजातन्त्रले शिर उठाउनेछ र त्यसलाई लगाम लगाउनु निकै अप्ठ्यारो पर्नेछ ।

नेपाली समाजले राष्ट्रिय आदर्शलाई बचाई राख्ने शक्ति भएका नयाँ मूल्य र मान्यता तथा संस्थाहरू एक दिन खोजिछाड्ला । त्यतिञ्जेल नेपाल राज्यलाई अहिलेसम्म टिकाइराख्ने परम्परागत आधारशिलाहरूलाई बुद्धिमतापूर्वक उपयोग गर्न सक्नुपर्दछ । नयाँ संविधान, प्रजातन्त्र र बहुदलीय राजनैतिक व्यवस्था आदि देशका लागि नयाँ कुरा हुन् र यसबाट नौलो परिवेश पनि सृजना भएको छ । तर यी सबै माथिल्ला तहका र निरक्षर जनसमुदायले बुझ्न नसक्ने कुराहरू हुन् । के कुरा मनन गर्न जरुरी छ भने समाजवादी आदर्शहरूको ७० वर्षको निरन्तर रटाइले पनि सोभियत सङ्घलाई फुट्नबाट जोगाउन सकेन । घर छेउकै कुरा गरौँ, धर्म-निरपेक्षता, गणतन्त्रात्मक र सङ्घात्मक पद्धति पनि भारतमा टिक्न हम्मे हम्मे परिरहेछ । तिनलाई सैन्य बलले मात्र कुनै तरिकाले टिकाइराखेको छ ।

शैशव अवस्थामा रहेको नेपाल राष्ट्रले यी तथ्यहरूबाट धेरै कुरा सिक्नु पर्दछ । इतिहासको एउटा अकाट्य नियम के छ भने विकेन्द्रित शक्तिहरू (जो जुनसुकै व्यवस्थामा पाइन्छन्)भन्दा तिनलाई दबाउन सक्ने शक्ति बलियो भएमा मात्र कुनै पनि राज्यको राजनीतिक अस्तित्व रहन सक्दछ । त्यस्ता विकेन्द्रित शक्तिहरूले सन्तुलन भङ्ग पारे भने अनि साम्राज्य होस् वा गणतन्त्र, एकात्मक होस् वा सङ्घात्मक जुनसुकै संरचना पनि गर्ल्याम गुर्लुम हुनपुग्छ । एकात्मक प्रकृतिको संरचनाभन्दा विपरीत तत्वहरू मिलेर बनेको सङ्घात्मक राजनीतिक संरचनालाई बचाउन धेरै समय र बुद्धिमता चाहिन्छ । किनभने सङ्घात्मक संरचनाले बाह्य खतरा मात्र होइन आफ्नै सिमानाभित्रका आन्तरिक इकाइहरूलाई पनि ठीक ठाउँमा राख्नुपर्ने हुन्छ । नेपाली राज्यलाई अहिलेको एकात्मक ढाँचालाई सम्हाल्न नै धौ धौ परिरहेको आजको अवस्था हेर्दा नेपालको भू-राजनीतिक अवस्थामा सङ्घात्मक ढाँचा धान्न त असम्भव नै देखिन्छ ।

नौलो नेपाली राष्ट्रवाद के हो भनेर परिभाषा खोज्नुअघि त्यस्तो राष्ट्रवाद हामीलाई चाहिएको छ कि छैन भन्ने नै हाम्रो समाजले निर्णय गर्नु परेको छ । चाहिन्छ वा चाहिँदैन भन्नेमा धेरै तर्क-वितर्क हुन सक्लान् । तर के कुरा चाहिँ इन्कार गर्न सकिन्न भने मध्य हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्नेहरूलाई नेपाली राष्ट्रवादले नै एउटा विशिष्ट पहिचान दिन सक्नेछ जुन कुरो प्रत्येक जातीय समूहले छुट्टाछुट्टै पहिचान बनाउन थाल्ने हो भने हराएर जानेछ । त्यसैले बेस के हुन्छ भने गुरुङ, राई वा थारुले आफ्नो निजी पहिचान कायम राख्न पाउनै पर्छ तर त्यसका साथै उनीहरूले नेपाली राष्ट्रवादको पहिरनलाई पनि छाड्नु हुँदैन । राष्ट्रवाद नै एकमात्र यस्तो गुँद हो जसले जनतालाई भावनात्मक रुपमा एक अर्कासित टाँसेर राख्न सक्छ । अनि राष्ट्रको अर्थतन्त्रले पनि सबैको स्वार्थलाई बाँधेर राख्न सक्नु पर्दछ । पारस्परिक हितको रक्षा नै राष्ट्रवादको दिगो विकासको ग्यारेण्टी हो ।

लेख प्रकाशित हुँदा शाह त्रि.वि.वि.मा समाजशास्त्र पढाउँथे र राइजिङ नेपालसित पनि सम्बद्ध थिए । शाहको २०६६ सालमा निधन भएको थियो।

Advertisements

तराई-मधेश र पहाड-हिमाल


यो लेखको लामो र परिमार्जित संस्करण सेतोपाटीमा प्रकाशित छ ।


तराई-पहाडको बारे कुरा गर्नु आजको वातावरणमा जोखिमपूर्ण छ, विशेषगरी म जस्तो पहाडी मूलको मान्छेको निम्ति । अहिलेको नेपालमा केहि कुराहरु गर्न राजनीतिक रुपले अनुचित र गलत मानिएको छ । त्यसमध्ये प्रमुख हो, पहाडी मूलको नेपालीले संघियता, पहिचान र जातियता जस्ता विषयबारे आफ्नो विचार व्यक्त गर्नु । त्यसकारण सकेसम्म चुप लागेर बसिन्छ, किन विवाद शुरु गर्नु, किन आक्रमणको एक्लो तारो बन्नु, र किन अलोकप्रिय बन्नु भनेर ।

 

सेतोपाटीमा दीपक रौनियारको राम्रो लेख देखेँ । एक अर्कासँग आपसी वार्ताको यो प्रयासलाई आफ्नो तर्फबाट सहयोग गर्नुपर्छ भन्ने लागेर यो लेख लेख्दैछु । वहाँको लेखको खण्डन गर्ने प्रयास गर्न लागेको पक्कै होइन, केवल वहाँले शुरु गर्नुभएको छलफलमा योगदान गर्न खोजेको । धेरै अरु बुँदाहरु यहाँ उल्लेख गरेको छैन, वहस अघि बढ्दै गएछ भने गरौँला । हाललाई एउटा शुरुवाती विचार मात्रै प्रस्तुत गर्न चाहन्छु ।

 

रौनियारजीले नेपाली भाषाका राम्रा चलचित्रहरु बनाउनुभएको छ । सर्वप्रथम, हाम्रो देशको र नेपाली भाषामा श्रृजीत कलाको श्रृबृद्धिको निम्ति गर्नुभएको योगदानको निम्ति उहाँलाई मनैदेखि धन्यवाद ।

१ पार्टी र समुदाय छुट्टायाऔँ

मधेशी जनता र मधेशी दलहरु एकै हुन् कि फरक हुन् ? म ती दुईलाई फरक मान्छु । मधेशी नेता र दलले गरेका कार्यको आधारमा मधेशी जनताको मूल्याङ्कन गर्नु हुँदैन । रामचन्द्र पौडेल वा सुवास नेम्बाङ्ले गरेका कामको निम्ति म जिम्मेवार हुँदिन । उनीहरु जस्ता छन्, म पनि त्यस्तै छु भन्न पाईँदैन । त्यसकारण विजय गच्छदार वा जेपी गुप्ता जस्ता भएपनि त्यसको आधारमा मधेशी जनताको बारे कुनै निष्कर्श निकाल्नु ठिक होइन । खुमबहादुर खड्काले भ्रष्टाचार गरे भनेर सबै खड्का वा सबै पहाडी मूलका मानिस भ्रष्ट हुन् भन्नु हास्यास्पद कुरा हो । त्यस्तै मधेशी दलको कुनै गुण वा दोषलाई मधेशी जनताको गुण वा दोषको रुपमा अर्थ्याउने काम गलत हो ।

 

दीपकजीको लेखमा केहि असङ्गतीहरु छन् । शुरुमा वहाँले अजय खनाल र कनक दिक्षितले मधेशी दलका बारेमा गर्नुभएका टिप्पणीलाई मधेशी जनताको बारे गरेको टिप्पणीको रुपमा अर्थ्याउनुभएको छ । कसैले “माओवादीलाई तह लगाऊ” भन्छ भने शायदै कसैले त्यसलाई पहाडी मूलका मानिसलाई तह लगाऊ वा मजदूर वर्गलाई तह लगाऊ भनेको अर्थ लगाउँछ । त्यसोभए मधेशी दलहरुलाई चूप लगाऊ भनेर कसैले भनेको छ भने त्यस कुरालाई मधेशी जनता बारेको कथनको रुपमा लिनु कति सङ्गतीपूर्ण हो ?

 

यस्ता गल्ति गैह्र मधेशी समुदायका मानिसहरु गरिरहन्छन् । दीपकजीले यस्ता कार्यप्रति ध्यानाकर्षण गराएर आफुले पनि फरक अभ्यास गर्नुपर्नेमा उही गल्ति दोहोर्याउनु भएको छ । मधेशी दलहरु र मधेशी जनताबिच भिन्नता छुट्याउने काम मधेशी समुदायकै मानिसहरुको पनि हो । लोकतन्त्रमा दलहरुको कामको आलोचना हुनु स्वाभाविक र आवश्यक छ । तर कुनै जाती र समुदाय विशेषलाई उसको परिचयकै कारण आलोचना गर्नु अनुचित हो । मधेशी मूलका जनताले मधेशी नाम भएका दलहरुको आलोचना नै गर्न नपाइने वातावरण बन्न दिनुको साटो मधेशी नाम भएका दलहरु र मधेशी जनता दुई फरक विषय हुन् भन्ने कुरामा पहिले आफु प्रष्ट हुनुपर्छ ।

 

२ गाली खाने मधेशी दलहरु मात्रै होइनन्

 

दीपकजीले के बिर्सनु भएको छ भने नेपालमा धेरै पहाडी मूलका मानिसहरुको पनि भारतसँगको सम्बन्धको कारण आलोचना भएको छ । हाल भारतीय खुफिया एजेन्सीसँगको सम्बन्ध र त्यसले नेपालको राजनीतिमा पारेको असरबारे केवल मधेशी दलको मात्रै आलोचना भएको छैन । त्यसै किसिमको आलोचना बाबुराम भट्टराई, कृष्ण सिटौला, मृनेन्द्र रिजाल, विष्णु पौडेल र केपी ओली जस्ता नेताहरुको पनि भएको छ । फरक के मात्र हो भने दीपकजीले सजिलैसँग मधेशी नेता र पार्टीहरुलाई पीडितको रुपमा चयन गर्न सम्झनुभएको छ भने अरु सबैलाई बिर्सन चाहनुभएको छ ।

 

मधेशी दलहरुको राजनीतिक सहयात्री एनेकपा-माओवादीले सम्हालेको उग्र कम्युनिष्ट धार को विरासतले यस्ता आरोप अन्य धेरैलाई लगाएको छ । “जनयुद्ध” को शुरुवाती नारा नै भारत विरोधी कृतिम राष्ट्रवादमा आधारीत थियो । त्यस अन्तरगत बिपी कोइरालाहरुलाई नेपालको नदीलाना भारतलाई बेचेको आरोप लगाइन्थ्यो । बिपी र कृष्णप्रसाद भट्टराई जस्ता नेताहरुलाई उनिहरु भारतमा बसोबास गरेकै कारण राष्ट्रघाती र देश बेचुवाको रुपमा चित्रण गरिन्थ्यो । राजदरबार हत्याकाण्ड पछि राजा ज्ञानेन्द्र र युवराज पारस शाहको आलोचनाको एक मुख्य कारण युवराज्ञी हिमानीको भारतीय पारिवारीक सम्बन्धलाई बनाइन्थ्यो । त्यति मात्र होइन केही पहाडी जनजातीहरुले अहिलेसम्म पनि खस पहाडी समुदायलाई यस्तै किसिमका आरोप लगाउने गरेका छन् । उनीहरुका अनुसार खस समुदायका मानिसहरु केहि सय वर्ष अघि मात्र भारतबाट लखेटिएर नेपाल आएका अतिक्रमणकारीहरु हुन् र त्यसकारण विश्वास गर्न नसकिने देश बेचुवाहरु हुन् । भलै मानवशास्त्री र इतिहासकारहरुले नेपालमा खसहरुको साम्राज्य हजार वर्षभन्दा पुरानो भएको र उनीहरु नेपालमा दक्षिणबाट नभइ पश्चिमबाट प्रवेश गरेर धेरै अघि बसोबास गर्दै आएको प्रमाणहरु पेश गरिरहेका छन् ।

 

३ काँडाहरु सम्झिने, फुलहरु वेवास्ता गर्ने

 

माथि भनेजस्तै cherry picking गरेर रोजी रोजी केहि खराब कुराहरुको सम्झना गरिराख्ने र अरु सबै कुरा बिर्सने कामले समस्या पहिल्याउने र समाधान निकाल्ने दिशातर्फ सकारात्मक योगदान दिन सकदैनन् । यसले वहस र वादविदादलाई पनि धमिल्याउँछ । मधेशी समुदाय नेपालको सामर्थ्यवान र अग्रणी समुदाय हो । इतिहास देखि हालसम्म विभिन्न रुपले यसले नेपालको राष्ट्रिय चरित्रलाई परिभाषित गरेको छ र नेतृत्व पनि प्रदान गरेको छ । यो समुदाय माथि विभिन्न विभेद र अन्याय भएका होलान्, तर ती सँधैभरी जारी रहँदैनन् । रहन सक्दैनन् । मधेशी समुदायका चिन्तकहरुले पनि आफुलाई सधैँभरी पीडितको रुपमा प्रस्तुत गर्नुभन्दा अलि माथि उठेर चिन्तन गर्नु जरुरी भइसकेको छ ।

 

Cherry picking को एउटा उदाहरणको रुपमा हालै तराईमा घटेको एक घटनालाई प्रस्तुत गर्न चाहन्छु । अब्दुल रहमानलाई प्रहरीले अनुचित ढङ्गद्वारा विद्युतीय कारोवार ऐन अन्तरगत थुनामा राख्यो । त्यसको विरोध गर्नेहरुमा पहाडी मुलकै मानिसहरु पनि प्रशस्तै थिए । वास्तवमा त्यसअघि नै पहाडी मुलका दिनेश आचार्य, सुशील पन्त, र तराईमै पनि पहाडी मूलका अन्य मानिसहरुलाई अनुचित ढङ्गमा विद्युतीय कारोवार ऐन अन्तरगत नै थुनामा राखिएका समाचारहरु आएका थिए । यि समाचारहरुबारे त्यति चर्चा कहिल्यै भएन । तर तराई मूलमा १-२ मानिस थुनामा पर्दा सारा राष्ट्रिय संयन्त्र नै षडयन्त्रमुलक रुपमा मधेशीहरुको दमन गर्न उत्रिएको भान पर्ने गरी चर्चा चुलिएको थियो । सीके लालले नश्लिय आरोपकै शैलीमा सरकारको आलोचना गर्ने अधिकार पहाडेहरुलाई मात्रै भएको जिकिर गर्नुभएको थियो, मानौँ वहाँसँग सो पुष्टि गर्ने गर्ने तथ्याङ्क वा कुनै प्रमाणिक आधार नै थियो । यस विषयमा तुला नारायण साहले पत्रकार सम्मेलन नै गरेर मधेशीहरुलाई तारो बनाइएको आरोप लगाउनुभएको थियो ।

 

शायद यी र यस्तै नश्लीय आरोप र cherry picking मा आधारीत तर वैज्ञानिक तथ्यजस्तै गरी प्रस्तुत हुने दोषारोपणले हैरान भएर  एक मित्रले मलाई भनेका थिए की हाल नेपालमा पहाडी मूलका मानिसहरुको स्थिति दोश्रो विश्वयुद्ध अघि जर्मनीका यहुदीहरुसँग तुलना गर्न सकिने खालको छ ।

 

४ राष्ट्र र राष्ट्रियताहरुको रुप

भारतमा देशको निम्ति धेरै पदकहरु जितेकी सानीया मिर्जाको राष्ट्रियतामा अझै प्रश्न उठिरहन्छ । हालै पनि यस विषयमा विवाद भएको थियो । तर क्यानडामै जन्मे-हुर्केका एक वैज्ञानिकले गणितको सम्मानित पुरस्कार पाउँदा त्यसलाई भारतीय राष्ट्रिय गौरव ‍जसरी लिइयो । कुनै विशेष किसिमको राष्ट्रवाद नेपालको मात्र विशेषता वा परिचय होइन । भुटानमा त एकै किसिमका मानिस र संस्कृती बाहेक अरुलाई बस्नै नदिने गरी लखेट्ने काम पनि भएकै हो । तिब्बतमा चीनले हान जातीसँगको विहेबारीमा जोड दिने नीति नै लिएको छ । पश्चिमी प्रान्तका उग्युरहरुलाई त्यस्तै किसिमको समस्या छ ।

 

यी कुराहरुलाई राम्रो भनेर अवश्यै भन्न खोजेको हैन । तर आदर्श एक ठाउँमा हुन्छ भने वास्तविकता अर्को । मूल्याङ्कन भने चाहेको आदर्श तर्फ गइरहेका छौँ कि छैनौँ भन्ने आधारमा हुनुपर्छ । नेपालमा आदर्श स्थिति पक्कै छैन । तर हाम्रा प्रयासहरु त्यसलाई सच्याउने दिशातर्फ गइरहेका छन् कि छैनन् ? मूल्याङ्कन त्यस आधारमा गर्नु ठिक हुन्छ । आक्रोशले भरिएको तातो तातो लेख लेख्न सजिलो छ । तर सुझबुझपूर्ण तरीका भनेको वास्तविकताको हेक्का र समाधानमुखी प्रयासहरुमा सहयोग गर्नु हो ।

 

देशहरुको मनोविज्ञान आ-आफ्नै किसिमले विकसित भएको हुन्छ । त्यसमाथी कमजोर र साना देशहरुमा राष्ट्रियताको भावना अन्य देशमा भन्दा बढी नै हुन्छ र त्यसको विकास क्रम पनि मौलिक हुन्छ । त्यसको अनुपस्थितिमा ती देशहरुको अस्तित्व जीवित रहनै सक्ने थियो वा थिएन भन्ने प्रश्न आफ्नै ठाउँमा छ । नेपालको हकमा यी सबैको माथि भुगोलको छुट्टै भुमिका छ । उत्तरमा अग्ला हिमाल र कम जनघनत्व भएको भुभागले किटानी गरेको स्पष्ट सीमाना छ भने दक्षीणमा एउटा देश कहाँ सकिन्छ र अर्को कहाँ शुरु हुन्छ भनेर छुट्याउन गाह्रो छ । देशको पहिचान छुट्टाउने प्रयासको रुपमा केहि चरित्रहरु राष्ट्रिय पहिचानका रुपमा विकसित हुनु अचम्मलाग्दो कुरा होइन । आफुलाई फरक राष्ट्रको रुपमा स्थापना गराउन सहयोग गर्ने यस्ता पहिचानहरु धर्म, भाषा, पोषाक, भुगोल, संस्कृती आदि वा यिनका मिश्रण हुनसक्छन् । यस प्रकारको राष्ट्र विकासका धेरै उदाहरणहरु दिन सकिन्छ, दक्षिण एशीयामा होस् वा मध्यपूर्व वा पूर्वी युरोपमा हालसम्म चलिरहेका विवादहरु समेत मध्यनजर गरेर होस् ।

 

 

 

५ सकारात्मक प्रयासहरु

फेरी छिमेककै केहि वास्तविकताहरु बारे छोटो प्रशङ्ग । भारतमा आरक्षणको प्रावधानको विरोधमा त्यहाँका सबैभन्दा प्रतिष्ठित शैक्षिक संस्था र व्यक्तिहरुबाट त्यसको चर्को विरोध भएको थियो । दिल्लीमा AIIMS र देशैभरका IIT र अन्य क्षेत्रहरुमा सडक प्रदर्शन, हडताल र आत्मदाह हरु समेत भएका थिए । मूलधारका विचारक र राजनीतिक शक्तिहरुले नै आरक्षणको निकै ठुलो विरोध गरेका थिए । नेपालमा शान्ति सम्झौता हुनुभन्दा अघि वि सं २०६० ताका आरक्षणको शुरुवात भएको थियो । शैक्षिक संस्थाहरुबाट शुरु भएको त्यस्तो आरक्षण विस्तारै प्रशासनिक र अन्य क्षेत्रहरुमा पनि लागु गरियो । फेरी पनि, लोकतान्त्रिक समाजमा कुनै कार्य वा नीतिको विरोधै नहोस् भनेर आवाजहरु चुप गराउने प्रयास निन्दनीय नै हो । आरक्षणको नीतिको पनि केहिले विरोध गरे, जुन अस्वाभाविक होइन । कुनै नीतिबारे सबैको एकमत र बुझाई हुँदैन ।

तर समग्रमा नेपाली समाज र राजनीतिको मूलधारको प्रतिकिया के रह्यो भन्ने वास्तविकता महत्वपूर्ण छ । भारतमा जस्तो चर्को विरोध नेपालमा हालसम्म भएको छैन । न कुनै परिचित र सम्मानित विचारक वा कुनै स्थापित राजनीतिक शक्ति वा मूलधारको अन्य संस्था वा व्यक्तिले नै यस नीतिमा असहयोग वा विरोध गरेको छ । सरकार र संसदले विना कुनै उल्लेखनीय अवरोध यी आरक्षण नीतिहरु बनाए र कानूसम्मत रुपमा लागु भएपछि यिनको कार्वान्यनमा पनि खासै समस्या देखिएको छैन । के नेपाली समाजको यस्तो परीपक्व व्यवहारको बारे कहिल्यै कसैले केहि भन्नु पर्दैन ?

आखिर समाज नै हो, मानिसहरु नै हुन्, सँधै गाली, घृणा र आरोप मात्रै सुनेपछि यिनीहरुको पनि कट्टर हुने र प्रतिरक्षात्मक हुने स्वरुप हुन्छ । नेपालमा हाल लागु भइरहेको सामाजिक सुधार, समावेशीता र समानुपातिक प्रतिनिधित्वको प्रयासलाई नेपाली समाजले विना कुनै उल्लेखनीय अवरोध सहयोग गरिरहेको विषयमा कहिल्यै कुनै सकारात्मक टिप्पणी मैले पढ्न वा सुन्न पाएको छैन । छिटपुट हुने स-साना विरोधका स्वरलाई पनि ठुलो बनाएर बरु सम्पूर्ण पहाडी समुदाय नै परिवर्तन विरोधी रहेको जस्तो तस्वीर प्रस्तुत गरिन्छ । विचारको विविधता र स्वतन्त्रता कै बर्खिलाप हुने गरी सत प्रतिशत मानिसले उही स्वर र उत्साहका साथ प्रस्तुत हुनुपर्ने जिकिर गरिन्छ । जबकी छिमेकसँगकै तुलनाका आधारमा पनि पहाडी समुदायको र नेपालकै मूलधारले सम्पूर्ण रुपमै हाल चलिरहेका सुधारमा कामहरुको स्वागत गरिरहेको छ । तर तिनलाई चिढ्याउने काम भने चलिरहेकै छ । मानौँ तिनीहरु चिढिए र उग्र बनिदिए राम्रो हुने थियो, तब न असहिष्णुताको घिनलाग्दो तस्वीरको सत्यता स्थापित हुन्छ ।

अन्त्यमा,

दीपकजीलाई कुराकानीको शुरुवातको निम्ति फेरी पनि धन्वाद । आपसी संवाद चलिरहनुपर्छ र त्यसैमार्फत समझदारी र समाधानहरु पहिल्याउनु पर्छ । तर भावावेषमा गरिने ताता-ताता तर्कहरु र cherry picking ले समाधान तर्फ होइन झन् टाढा लैजाने सम्भावना हुन्छ । स्थापित अन्य विचारकहरुको बोझ हामी सबैले बोकि रहनु पर्दैन, हामीले नयाँ तरीकाले वास्तविक भएर वहसको थालनी गर्न सक्छौँ । माथि भनेजस्तै विभिन्न असङ्गत विषय र वहसहरुको छ्यास्मिस मिसावटले विषय प्रष्ट बनाउन भन्दा झन् गाँठो झन् कस्ने काम गर्छन् । एक एक गरी र सही तरीकाले वहसको शुरुवात गर्दै अघि बढाउनु तपाईँ हाम्रै जिम्मेवारी हो, आउनुस् मिलेर गरौँ ।

निबन्ध: गाई


Cow slaughter is illegal in Nepal and many Indian states. It is considered a taboo by many buddhists of Sri Lanka and China, apart from Hindus in these countries.
गाई हत्यालाई नेपाल, र भारतका अधिकांश राज्यमा गैह्कानुनी मानिन्छ । यी देशका हिन्दुहरु बाहेक चीन र श्रीलङ्काका बौद्ध धर्मावलम्बिहरु पनि गाईको हत्या र मासु खानुलाई नराम्रो मान्छन् । तस्विर साभार patheos.com

 

गाई एउटा घरेलु चौपाया हो । यो नेपालको राष्ट्रिय जनावर पनि हो । गाई निकै उपयोगी जनावर हो । जिवित हुँदा गाईले दुध दिन्छ । दुध, दही, घ्यू, र मोही बच्चा र बुढा सबैको निम्ति पोषिला खानेकुरा हुन् । गाईको गोबर राम्रो मल हो । यसले बाली उब्जनी राम्रो गरेर अरु खानेकुरा प्रदान गर्न सहयोग गर्छ । गाईको छोरा गोरुको प्रयोग खेत जोत्नको लागि हुन्छ । मृत भएपछि पनि गाईको छाला र हड्डी कपडा, टाँक आदि बनाउन प्रयोग हुन्छ । यसरी हाम्रो खानेकुरा र दैनिक जीवनको निम्ति गाईको निकै महत्व छ । यसैकारण गाईलाई हाम्रो संस्कारमा भगवानको रुपमा पूजा गरिन्छ । तिहारका ५ दिनहरुमध्ये एक गाई तिहार हो ।

मानिस, गाई, सुङ्गुर, कुकुर

सानोमा विद्यालयमा गाईबारे लेखेको निबन्धको अंश ठ्याक्कै यस्तो नभए पनि यस्तै-यस्तै थियो भन्ने मलाई अझै याद छ 🙂 । गाईको याद बेलाबखत अरु तरिकाबाट पनि आउँछ ।

नेपालमा पहिले पनि पहाडी गाउँहरुमा गोरुको मासु खाने गरेको मैले देखेको छु । काठमाडौँका शपिङ् मलहरुमा क्यानमा सुरक्षित गाईको मासु मैले कम्तिमा दश-पन्ध्र वर्ष अघि नै देखेको थिएँ । गाउँका केही ठाउँहरुमा गोरूको मासु बन्ने कुरा सबैलाई थाहै हुन्थ्यो । छिटपुट कसैले अवरोध गर्न खोजेको भए पनि धेरैलाई थाहा भएका यी कुरामा ठूलो विवाद भएको थाहा थिएन । आजकल विवाद बढ्नु दु:खद हो । हालै यसै विषयमा मानिसको मृत्यु भएको कुरा झनै गम्भीर हो । यो कुनै पनि हालतमा स्विकार्य होइन । मानिसको सम्मान, स्वतन्त्रता, र जीवन अरु सबै विषयभन्दा माथि हुन्छन् । कसैको आस्था वा कुनै जनावरको कारण मानिसको ज्यान जाने अवस्था आउनु हामीले समाज र देशको रुपमा अझै धेरै आधारभूत काम‍ गर्न बाँकी रहेछ भन्ने महसुस गर्ने समय हो । यस्ता कार्य निरुत्साहित गर्न मात्रै होइन, समाधानको दीर्घकालिन तरिका पनि सोच्नु जरुरी छ ।

विदेशीहरु पनि गाईको याद दिलाइरहन्छन् । उनीहरु नेपाल-भारतमा गाईलाई दिने महत्वबारे आश्चर्य मानेर सोध्ने गर्छन् । खानेकुरामा गाईको मासु अपरिहार्य जस्तै भएको हुँदा केही मानिसहरु गाई मार्दैनन् र खाँदैनन् भन्ने कुराको कारण उनीहरुलाई बुझ्न गाह्रो लाग्छ । मुसलमान र यहुदीहरुले सुङ्गुरको मासु खाँदैनन् भनेर त्यति अचम्म मानेको देखिँदैन तर गाईको मासु नखानु किन यस्तो अचम्मको विषय बनेको भनेर मलाई कहिलेकाहिँ अचम्म पनि लाग्छ । कति स्थानहरु र विमानहरुमा समेत मुसलमान र यहुदीहरुको संवेदनालाई ख्याल गरेर सुङ्गुर विनाको मासु वा हलाल र कोशर (इस्लाम र यहुदी धर्ममा हलाल र कोशर गरेको मासु मात्र खान मिल्छ) गरेको मासुको पनि प्रबन्ध गरिएको हुन्छ । तर कतै पनि गाई विनाको विशेष खानाको व्यवस्था गरेको देखेको छैन ।

त्यस्तै समस्या कोरीयन र अन्य एशियालीहरुलाई पनि परेको देखेको छु । धेरै एशियाली देशहरुमा कुकुरको मासु खाने चलन छ । तर पश्चिमेलीहरु घरमा पाल्ने साथीजस्तो जनावर कुकुरको मासु खाने कुरा कल्पना गर्न पनि चाँहदैनन् । कुकुर र बिरालो मानिसजस्तै भावना व्यक्त गर्न सक्ने र बुद्धिमान जनावर हुने हुँदा तिनीहरुलाई मारेर खानु बर्बर र असह्य जस्तो लाग्छ उनीहरुलाई (हुन त सुङ्गुरलाई पनि उत्तिकै बुद्धिमान मानिन्छ) । कोरीया-जापानमा विश्वकप फुटबल हुँदा धेरै मानिसहरु त्यहाँ कुकुर मार्ने काम बन्द हुनुपर्ने माग गर्दै थिए । कुकुर मार्न बन्द नगरे सो विश्वकप वहिष्कार गर्नुपर्ने आवाज पनि उठाउँदै थिए ।

भनिन्छ, One man’s food is another man’s poison ।

पहिचान र कट्टरता

पश्चिमा देशका मानिसहरुको निम्ति कुकुर आफ्नो नजिकको साथीजस्तो जनावर भएजस्तै हाम्रो भुभागका किसानहरुको निम्ति गाई नजिकको उपयोगी जनावर हो । नेपालमा कृषक जीवनयापन गर्ने मानिसहरुको संख्या १ दशकअघिसम्म पनि प्रशस्तै थियो । पहिले त प्राय सबैको जीवनयापन नै कृषिमा आधारित थियो । कृषिमा आधारित अर्थतन्त्रमा गाई एउटा महत्वपूर्ण लगानी पनि हो । गाई चोरी भएमा वा मरेमा ठुलो नोक्सान हुने मात्रै होइन, गाई नभएमा आत्मनिर्भरता नै नहुने र गरीबी आइलाग्ने स्थिति थियो । विपतको समयमा गाई बेचेर गुजारा चल्थ्यो । त्यस्तो उपयोगी जनावरलाई भगवानको रुपमा पूज्य बन्नु आश्चर्यजनक नहुनुपर्ने हो । पूर्वीय संस्कारमा त नीम र तुलसीजस्ता विरुवाको पनि पूजा गरिन्छ । मरुभूमिका मानिसहरुले यसैगरी उँटलाई महत्व दिनेगरेको र उँट मार्नुलाई दण्डनीय अपराध बनाएको पनि पढेको छु । कुकुरको मासु खानुलाई आजको जमानामा पनि नैतिकताको प्रश्नले बेरेर निन्दा गरेको पनि देखेको छु ।

विनाकारण र तर्क पनि कुनै व्यक्ति वा समुदायले आफ्नो आस्था, वा मूर्खताकै कारण केहि खान चाँहदैनन् भने त्यो उसको खुशीको कुरा हो । मानिसहरुलाई राष्ट्रवादी भए वा आफ्नो परम्परा मान्ने भए भनेर आलोचना गर्नु अवास्तविक हो । अधिकांश मानिसहरु वास्तविकतामा आफ्नो समूह, इतिहास र परम्परासँगको पहिचान कायम गरिराख्ने स्वभावका हुन्छन् । यो प्राकृतिक कुरा हो । र यो नेपालीहरुको हकमा मात्रै लागु हुँदैन । नेपालीहरु मात्रै धार्मिक, परम्परावादी वा राष्ट्रवादी भए भनेर तिनको आलोचना गर्नुको कुनै तुक छैन । पहिले त मानिसहरु आ-आफ्नै गाउँमा बस्ने हुँदा यस्ता आस्थाहरुको कारण अरुसँग झगडा हुने संभावना कम थियो । अब त विश्व यति नजिकिएको छ कि कोही सहिष्णु र अराष्ट्रवादी मानिस पनि अरुको असहिष्णुताले र राष्ट्रियताले गर्दा झन् कट्टर बन्ने संभावना हुन्छ । पहिले पश्चिमेलीले के खान्छन् भनेर वास्ता नगर्ने भए पनि आफ्नो खानेकुराको रोजाइलाई नैतिकताले हेर्नेहरुसँग अब कोरीयालीहरु झन् कट्टर रुपमा प्रस्तुत हुनेछन् । अमेरीकामा प्रति वर्ष हजारौँ होइन दशौँ लाखको संख्यामा खानेकुराको निम्ति जनावरको हत्या गरिन्छ भन्ने तथ्य सम्झाई सम्झाई उनीहरुलाई दोषी भएजस्तो अनुभूति गराउन चाहन्छन् । झन् नेपालमा पहिचानको बहस बढिरहेको सन्दर्भमा यस्ता जुधाइ र कट्टरता स्वाभाविक भन्दा बढि नै हुनेछ भन्न सकिन्छ ।

प्राचिन इजिप्टमा अन्य जनावरको बलि दिइने गरे पनि पनि गाईको पूजा हुन्थ्यो । गाईलाई इजिप्टियन सभ्यतामा भगवानको रुप मानिन्छ । तस्विर- touregypt.net
प्राचिन इजिप्टमा अन्य जनावरको बलि दिइने गरे पनि पनि गाईको पूजा हुन्थ्यो । गाईलाई इजिप्टियन सभ्यतामा भगवानको रुप मानिन्छ । तस्विर- touregypt.net

जनावर र मानव-विकासको इतिहास

तैपनि बहसकै खातिर एकछिन गाईको मासु नखानु मूर्खता नै हो भन्ने तर्कलाई समातौँ । आधुनिक समाजमा स्वास्थ्य, पहिचान, परम्परा, आर्थिक वा राजनीतिक बाहेक अरु कारणले गाईको मासु खान नहुने म पनि देख्दिन । कसैलाई कुनै पनि प्रकारको मासु खान मन लाग्दैन, तर खानै नहुने त कुनै कारण छैन । केही मानिस यो तर्कलाई अझै तन्काएर इतिहासमा पनि गाई खान नहुने कुनै कारण छैन भन्छन् । माथि कृषिमा आधारित जीवनमा गाईको महत्वको कुरा गरिसकेको छु । अझै अरु कारण पनि हेरौँ ।

मानवशास्त्री र इतिहासकारहरुले जनावरकै कारण मानिसहरुको विकास फरक फरक रुपमा भएको भन्ने तथ्यतिर इङ्गित गर्ने अनुसन्धान र निचोडहरु निकालेका छन् । समुद्री एशिया (अष्ट्रेलिया र वरिपरिका साना टापूहरु) का आदिवासीहरुको जीवनयापन अझै पनि निकै परम्परागत छ । उनीहरुको शिकार खेल्ने, कपडा लगाउने, र समग्र जीवन जिउने तरिका संसारका अन्य मानिसहरु भन्दा धेरै बढी hunter-gatherer समाजहरुसँग (शिकार खेलेर, बसाईँ सराई गर्दै जीवन यापन गर्ने पुरानो मानव सभ्यताको रुप) मिल्छ भनिन्छ । धेरै अनुसन्धानकर्ताहरुका अनुसार यी समाजहरु कमजोर हुनु र अरुजस्तै विकसित हुन नसक्नुमा जनावर र प्रकृतिसँगको सम्बन्धको भूमिका छ । अन्य स्थान मानिसहरुले जनावरलाई घरपालुवा बनाए, तीबाट फाइदा लिए, साथीजस्तो बनाएर बलिया भए, आफ्ना कमजोरीहरु कम गर्न सके । तर यी स्थानका मानिसहरु धमाधम जनावरहरुको शिकार गर्दै तिनलाई खानमा मात्र प्रयोग गरे । जनावरलाई घरेलु बनाएर प्रयोग गर्ने समाजहरु कुकुर, कुखुरा, सुङ्गुर, बाख्रा, गाईजस्ता प्राणीबाट निरन्तर दुध, मासु पाउन सके र घरपालुवा बनाएर तिनको संख्या बढाउँदै लगे । मल, मासु, कपडा र भारी बोक्नको निम्ति पनि जनावरको प्रयोग गरे । हात्ती, घोडा जस्ता जनावरलाई सहज यात्राको निम्ति प्रयोग गरे भने हड्डी र छालाबाट हतियारहरु बनाई शिकार र युद्धमा पनि अरुभन्दा अगाडि रहन सफल रहे । तर जनावरलाई केवल शिकार गरेर खाने समाजहरुले यी सबै विकासका चरणहरुबाट गुज्रन सकेनन् । विस्तारै तिनले खाने जनावरहरुको संख्यामा कमी आएर कति लोप हुन थाले । मध्य अमेरीका र समुद्री एशियामा मानिसहरु पुगेका केही वर्षमै धेरै जनावरहरु लोप भएका तथ्यहरु भेटिएका छन् । तुलनामा युरोप र जमीनी एशियाका मानिसहरुले जनावरको प्रयोग अन्य किसिमबाटै गरेको हुँदा त्यहाँ जनावरहरुको पनि विकास हुन सक्यो भने मानव समाजको पनि ।

यति भनेपछि केही मानिसहरु फेरि “hunter-gatherer हुनुलाई असभ्य भन्न पाइन्छ?” भनेर प्रश्न गरिहाल्छन् । नराम्रो हामीले सोचेर वा हामीले लादेर पो भएको भनिहाल्छन् । यसलाई आफैँमा नराम्रो भन्न खोजेको होइन, तर यसले उनीहरुलाई अन्य समाजसँगको प्रतिस्पर्धामा पछाडि पारेको छ । माथि नै भनेँ, जबसम्म अरुको सम्पर्कमा हुँदैनन्, तबसम्म कुनै समाज जसरी बाँचेपनि उसलाई फरक पर्दैन । तर जब अरुको सभ्यता, क्रुरता, वा कट्टरताको सामना हुन्छ, तब कुनै समाजको मूल्याङ्कन निरपेक्षतामा हुन सक्दैन । Hunter-gatherer समाजहरु आफूभन्दा विकसित हतियार बोक्ने समाजसँगको युद्धमा पराजित हुने नै भए । आज उनीहरुको समाज र सभ्यता लोप हुने स्थितिमा पुगेको छ । पहिले युद्धहरु हतियारबाट हुन्थे होलान्, हिजोआज आर्थिक विकास, शिक्षा आदि रुपमा पनि हुन्छन् । त्यसकारण मलाई लाग्छ बाँकी समाजहरुसँगको अन्तरकृया र घस्रणको विश्लेषण विना कुनै पनि समाजलाई उसको स्वरुपको निम्ति आलोचना गर्नु अपुरो हो । आखिर कुनै समाजको स्वरुप विकासमा अरुसँगको अन्तरकृयाको पनि भूमिका रहेको हुन्छ ।

गाईको बारे के गर्ने ?

हामी आज न मूलत: कृषि जीवनयापन बिताउछौँ, न त hunter-gatherer समाजमा नै छौँ । तर पहिचान, इतिहास र परम्परा सबैका निम्ति प्रिय हुन्छन्, झन् अरुसँगको सम्पर्कका विभिन्न आयामहरुका कारण । नेपाल संसारकै पुराना देशमध्ये हो र यसको उत्पत्ति एउटा nation-state को रुपमा भएको हो । Nation state मा राष्ट्र विकास गर्नेहरुका धर्म, भाषा र चलनहरुको स्थान अन्य किसिमले विकास भएका राष्ट्रहरुमा भन्दा फरक हुन्छ । धेरै समुदायहरुको साझा घर नेपालमा यस्तो नभइदिएको भए आदर्श नै हुने थियो । तर वास्तविकता अर्कै भएको हुँदा आदर्शका कुरा भन्दा समाधानका यथार्थवादी तरिकाहरु बारे सोच्नु उपयोगी हुन्छ । नेपालका धेरै मानिसहरुको आस्थामा जानी जानी चोट पुर्याउने कामहरु हिजोआज भइरहेका छन् भन्ने एकथरीको मान्यता छ । अर्काथरी भन्छन् धेरै मानिसहरु भएको समुदायले हामीलाई जानी जानी पेलेर राखेको छ, त्यसकारण हामी उनीहरुलाई चोट पुर्याउने काम गर्नै चाहन्छौँ । गाईबारे विवाद यसकै एक कडी हो जस्तो मलाई लाग्छ । पहिचानको खिचातानी बढ्दै जाँदा यस्ता घटना बढ्दै जाने छन् ।

नेपाल र नेपालीहरुको उद्देश्य आधुनिक देशका विकसित नागरिकहरु बन्नु नै हो । यसका निम्ति आधुनिक राष्ट्रका तरिकाहरु अपनाउनुको विकल्प छैन । आफ्नो परम्परा, इतिहास र पहिचान एक ठाउँमा छन् । आधुनिक राष्ट्रको विकासको निम्ति ती सबै छोड्नुपर्दैन । तर तिनको बचाउ गर्न सक्ने हैसियत बनाउन पनि पहिले आधुनिक देशतर्फको यात्रा शुरु गरेको विश्वास दिलाउनुपर्छ । जनावरको भन्दा मानिसको जीवनको मूल्य कम छ भन्ने भान पर्ने कामहरु गरीरहँदा परम्पराको बचाउ गरेको कसैले सुन्दैन र पत्याउँदैन पनि । नेपालमा गाईको मासु खान मन लाग्नेहरुलाई खाने छुट हुनुपर्छ । त्यस्तो गर्न नदिने नियमहरु छन् भने परिमार्जन गर्नुपर्छ । पशुपालन र वध वस्ती रहेकै स्थानमा गर्नु यसैमा पनि अस्वस्थकर, जोखिमपूर्ण र बच्चाहरुको निम्ति हिंस्रक हुनसक्छ । त्यसकारण पशुपालन र वध गर्ने निश्चित क्षेत्रहरु तोक्ने र तिनलाई वस्तीबाट पर राख्नुपर्ने आवश्यकता छ । त्यस्तै मासुको गुणस्तर नाप्ने र कायम गर्ने कदमहरु चाल्न जरुरी छ । कुनै कुरा जति रोक्न खोज्यो त्यसको आकर्षण उति बढी हुन्छ । त्यसमा पनि आधुनिक राष्ट्रमा व्यक्तिको स्वतन्त्रता, जीवन र सम्मान भन्दा ठूला कुरा केही हुँदैनन् । स्वाभाविक रुपमा आफूलाई मनपरेको खानेकुरा खाने र त्यसो गर्दा अरुलाई चोट नपुर्याउने काम गर्दैजाँदा बरु आफ्ना आस्थाहरुप्रति अरुले पनि सम्मान गर्दै जालान् । नत्र हात लाग्ने मुठभेड र दोषारोपणको अन्त्यहीन शृंखला नै हो ।